قيام 15 خرداد يكي از قيام‌هاي سرنوشت‌ساز كشور ايران است كه با دستگيري امام خميني(ره) در ساعت چهار صبح روز 12 محرم (15 خرداد 1342) كليد خورد و نيروهاي امنيتي و انتظامي، پس از محاصره منزل امام خميني(ره) در قم و ورود به منزل از طريق ديوار، ايشان را دستگير و به تهران منتقل كردند و در يكي از بازداشتگاه‌ها نگه داشته و پس از مدتي به پادگان عشرت‌آباد بردند.
پيش از طلوع آفتاب خبر دستگيري امام در قم و سپس در ساير شهرها منتشر و سبب تشديد هيجان مردم شد. ،ضعيت فوق‌العاده‌اي بر قم‌، تهران و ديگر شهرها حاكم بود و درگيري‌هاي گسترده به تدريج از ساعت 10 صبح در تهران و قم آغاز شد و كشتار در خيابان‌هاي اطراف صحن مطهر حضرت معصومه‌(س‌) تا ساعت 17 ادامه پيدا كرد.
تعداد زيادي از مردم در روز 15 و 16 خرداد بازداشت و بعضي از آنها پس از مدتي مرخص و عده‌اي نيز به حبس‌هاي طولاني مدت محكوم شدند و حكومت نظامي اعلام شد، دستگيري، زندان، حصر و آزادي امام تا نيمه دوم فروردين 1343 ادامه پيدا كرد.
رژيم كه گمان مي‌كرد با دستگيري امام و يارانش، سركوب خونين قيام 15 خرداد و دستگيري و تبعيد ياران امام‌، به رويارويي پايان داده، به تدريج متوجه شد، هيچ تغييري نه در مواضع امام صورت گرفته، نه از محبوبيت ايشان كاسته شده و نه مردم صحنه را خالي كرده‌اند؛ به ويژه اينكه بار ديگر سخنراني‌هاي افشاگرانه امام كه در جايگاه رهبري نهضت به طور كامل مورد قبول عامه، ادامه يافته بود.
براي بررسي ابعاد و جنبه‌هاي مختلف و تحليل و بررسي اين قيام به گفت‌وگوي مفصلي با محمد عرب به عنوان يكي از فعالان حركت‌هاي مردمي پيش از پيروزي انقلاب پرداخته‌ايم.
محمد عرب در سال 14 در خانواده مذهبي سياسي در رستم آباد شميران ديده به جهان گشود و از فارغ‌التحصيل هنرستان صنايع دفاع بود و مدتي در صنايع دفاع به فعاليت پرداخته و در 15 خرداد سال 42 نيز از سوي رژيم شاهنشاهي دستگير شد و چند شب در باغ شاه تهران زنداني بوده است.
در سال 51 پس از اخراج از دستگاه دولتي به قم عزيمت كرد و پيش از انقلاب رياست كارخانه آجر ماشيني و كارتن‌سازي قم را به عهده داشت و با علمايي مانند شهيد شه آبادي، شهيد لواساني و دكتر ولايتي همكاري داشته است.
در زمان پيروزي انقلاب نيز به نقش‌آفريني پرداخته و در نخستين انتخابات آري يا نه جز هيئت پنج نفره نظارت بر انتخابات بوده است.
عرب از سوابقي مانند فرماندهي سپاه قم، شهردار قم، معاونت وزارت امور خارجه، مسئوليت سفارت در خارج از كشور، معاونت سازمان فرهنگ و ارتباطات، رياست مجمع جهاني اهل بيت(ع) در قم، رياست شوراي شهر برخوردار بوده و اكنون به عنوان مشاور عالي استاندار قم، دبير حزب مؤتلفه استان قم، عضو هيئت‌هاي خيريه و عضو هيئت امناي حرم حضرت معصومه(س) در حال فعاليت است.

فارس: در قيام 15 خرداد چند ساله بوديد و نقطه آغاز حمايت از امام و انقلاب در كجا در شما به وجود آمد؟
* عرب: در آن دوران جواني 27 ساله بودم و زمانيكه آيت‌الله بروجردي در فروردين سال 40 مرحوم شدند، به دليل ارتباطي كه با قم داشتم، مرجع تقليد خود را از اين عالم رباني به امام خميني(ره) تغيير دادم و اين نخستين قدم در پيوستن به قيام بنيانگذار جمهوري اسلامي بود.

فارس: چه عاملي منبع و منشا قيام 15 خرداد شد؟
* عرب: در دوران طاغوت آمريكايي‌ها به وسيله شاه و عواملشان سعي كردند، قوانيني در مجلس ملي ايران و سنا به تصويب برسانند كه خلاصه اين قوانين اين نكته را آشكار ميكرد كه آمريكايي‌ها از هر نوع محاكمه مصون باشند.
امام خميني(ره) در آن دوران در سخنراني معروف و جهاني خود فرمودند «اگر شاه ايران يك سگ آمريكايي را زير بگيرد بايد مجازات شود ولي اگر يك آمريكايي فرد ايراني را زير گيرد حق بازخواست ندارد» اساس كار و قيام امام خميني(ره) بر مبناي اين مصوبه پايه‌گذاري شد و اين مصوبه آغاز كار و قيام بود.

فارس: عكس‌العمل رژيم در قيام 15 خرداد در برابر مردم چه چهره‌اي از مزدوران شاه را به تصوير كشيد؟
* عرب: امام خميني(ره) يك پديده جديد در طول پس از دوران ائمه اطهار(ع) در عالم اسلام بود و با وجود افراد فراواني كه در طول سال‌ها در برابر ظلم و استبداد به صورت مقطعي به فعاليت پرداختند ولي فعاليت امام راحل(ره) بنيادين و جديد بود.
امام خميني(ره) حركتي ويژه‌اي را به ارمغان آوردند كه با پيروزي انقلاب به ثمر رسيد و بنابراين هيچ فردي، قدرت و جرات امام خميني(ره) را نداشت كه در برابر شاه و آمريكا و اسرائيل با شدت ايستادگي و سخنراني غرايي ايراد كند.
با سخنراني امام خميني(ره) دستگاه طاغوت براي ايجاد آرامش ايشان را دستگير كردند و ابتدا به تهران و سپس به تركيه تبعيد كردند.
امام خميني(ره) با فريادهايي علما، مراجع و مردم را به عكس‌العمل وادار كردند و به آنها گوشزد كردند كه مملكت و دين در حال از بين رفتن است مردم در مكان‌‌هاي مختلف از جمله در قم، تهران و ورامين و ديگر نقاط كشور به پا خاستند و معروف است كه مردم ورامين كفن‌پوش در صحنه‌هاي مبارزه عليه رژيم حاضر مي‌شدند.
از معروف‌ترين جناياتي كه در قم در دوران رژيم شاه شد اين بود كه برخي از اراذل و اوباش را به شهر قم آوردند و با حمله به مدرسه فيضيه تعدادي از طلاب جوان و مجاهد را حتي از پشت‌بام‌ها پايين انداختند.
اين قيام‌ها و عكس‌العمل‌ها در راستاي حركت امام خميني(ره) و پشتيباني از فريادهاي ايشان بود.

فارس: سخنراني غراي امام خميني(ره) از چه نيرو و ظرفيتي برخوردار بود كه قيام و حركت مردم در 15 خرداد را رقم زد؟
* عرب: امام خميني(ره) تنها براي خدا به سخنراني مي‌پرداخت و در آن دوران و امروز همه درك مي‌كنند كه امام راحل(ره) فقط براي خدا فرياد مي زد و اين امر سبب تاثير فراوان سخنان ايشان بر مردم مي‌شد.
امام در سخنراني‌ها مطرح مي‌كردند كه كشور ما اسلامي است و لازم است قوانين اسلام در آن اجرا شود و سرنگوني اسرائيل از ديگر موارد مورد تاكيد امام راحل(ره) در سخنراني‌ها بود و ايشان از ابتدا تا انتها فرمودند كه اسرائيل بايد محو شود و اين مسئله سبب مي‌شد مبارزان و جوانان تشويق ‌شوند.
ايشان مي‌فرمودند: «آمريكا و كشورهايي كه نفت ايران را به سرقت ميبرند بايد دستشان كوتاه شود» و به طور كلي اگر برخي افراد در خواب بودند با فرمايشات امام خميني(ره)، شجاعت و شهامت ايشان از خواب بيدار مي‌شدند.

فارس: چرا قيام 15 خرداد نقطه عطفي در تاريخ انقلاب است و به عنوان يوم‌الله نامگذاري شده است؟
* عرب: در طول 1400 سال سابقه اسلام پس از ائمه اطهار(ع) و معصومين فردي با اين اندازه از قرآن، اسلام و ولايت دفاع نكرده بود و مردم نيز با قوت، قدرت، توكل به خدا و توسل به ائمه در روز 15 خرداد به قيام پرداختند و امام خميني(ره) اين روز را يوم‌الله نامگذاري كردند و به اين دليل در تاريخ ثبت شده و براي هميشه 15 خرداد آغاز نهضت يوم‌الله است.

فارس: قيام 15 خرداد از چه دستاوردها و پيام‌هايي برخوردار است؟
* عرب: دستاوردهاي قيام 15 خرداد تنها براي كشور ما نيست و آغاز اين قيام از كشور ايران است كه بيداري مردم، روحانيت و مرجعيت و همه طبقات را به وجود آورد و با بيداري به جنبش پرداختند.
دستاوردهاي اين قيام جهاني است امروز قيام‌هايي كه در مصر، تونس، بحرين و يمن در حال انجام است، بدون ترديد از قيام و حركت 15 خرداد و پيروزي انقلاب منشا گرفته است.

فارس: آيا وجه تشابهي بين قيام 15 خرداد با انقلاب‌ها و نهضت‌هاي كنوني وجود دارد؟
* عرب: ريشه‌هايي از قيام 15 خرداد در اين نهضت‌ها وجود دارد ولي نمي‌توان به تشابه و شباهت مربوط ساخت چراكه هيچ كدام از اين قيام‌ها رهبري مانند امام خميني(ره) ندارند متن قيام انقلابي ما‌ با رهبري محقق شده ولي ترديد وجود ندارد كه اين نهضت‌ها از قيام‌هاي كشور منشا گرفته است.
مقام معظم رهبري نيز اكنون رهبري مقتدر و شجاع هستند و سخنانشان براي همه جهان، مستضعفان و همه مسلمانان مؤثر است.

فارس: آيا قيام‌ها و نهضت‌هاي كشورهاي منطقه از قيام‌هاي پيش از پيروزي انقلاب الگو برداري شده است؟
* عرب: بله بدون ترديد آنها از نهضت‌هاي پيش از پيروزي انقلاب الگوبرداري كردند و همه به اين الگوگيري اقرار دارند.
امام خميني(ره) خط بطلاني بر عقايدي كه دشمن از مدت‌ها پيش به سرمايه‌گذاري آن پرداخته بود كشيد و نشان داد كه مملكت را با دين مي‌توان اداره كرد و بهترين نوع حكومت، حكومت ديني بوده البته اگر به همه موازين آن عمل شود.
كشورهاي اسلامي با مشاهده نجات ايران از سلطه استعمارگران و پيشرفت‌ها و اختراعاتي كه در طول 30 سال در كشور به ثمر رسيده به فكر فرو رفتند و در حال بررسي عوامل مؤثر بر اين قيام هستند.

فارس: چه عاملي در شكل‌گيري قيام 15 خرداد در كشور نقش داشت؟
* عرب: اسلام، قرآن و رهبر از عوامل اصلي اين قيام بود و روحانيت و ملت نيز براي دستيابي به اين عوامل حركت كردند و ما معتقديم كه تمام كشورهاي اسلامي از اين حركت و قيام درس عبرت مي‌گيرند و اين حركت در همه مكان‌ها تحقق و گسترش پيدا مي‌كند.

فارس: چرا قيام 15 خرداد را عزاي عمومي نامگذاري كردند؟
* عرب: اين قيام جنبه‌هاي مختلفي داشت اين قيام يوم‌الله است به دليل آنكه دين در اين روز به صورت واقعي به وسيله امام خميني(ره)، روحانيت و مرجعيت عرضه شد و شهيدان فراواني تقديم انقلاب شدند، امام خميني(ره) براي زنده نگاه داشتن ياد و خاطره شهيدان و قيام 15 خرداد اين روز را عزاي عمومي نامگذاري كرد.

فارس: شعارهايي كه مردم در قيام 15 خرداد استفاده مي‌كردند چه شعارهايي بود؟
*عرب: شعارها به طور عمومي پيرامون اسلام و امام خميني(ره) بود و مردم براي نخستين بار در آن دوران پيرامون دفاع و حمايت از مرجعيت شعار مي‌دادند و به پشتيباني از مرجعيت مي‌پرداختند.
مرگ بر آمريكا، مرگ بر اسرائيل، مرگ بر استكبار و استعمار و مرگ بر شاه از شعارهايي بود كه طور علني در قيام 15 خرداد فرياد زده شد.
قيام 15 خرداد جراتي به مردم داد تا اين شعارها فرياد زده شود و مديون تدين مردم و اطاعت از رهبر كبير انقلاب و مرجعيت است.

فارس: چرا مردم اين شعارها را انتخاب مي‌كردند؟
* عرب: مردم در طول تاريخ از استكبار و استعمار رنج برده بودند و پيشينيان نيز از اقدامات استعمارگران و استبدادگران در عذاب بودند و اين قيام فرصتي را فراهم كرد تا شعارهايي بر ضد آنها بر زبان آورند.

فارس: خاطره‌اي از قيام 15 خرداد براي ما بيان كنيد.
* عرب: نوارهاي صوتي آن دوران بزرگ و ريلي بود تعدادي از جوانان جمع شديم در نخستين فرصت نوار سخنراني امام خميني(ره) دريافت كرديم و در خانه‌ ما درها را بستيم و با شور و هيجان خاصي سخنراني امام خميني(ره) را گوش داديم.

فارس: چه گروه‌هاي سني بيشتر در قيام 15 خرداد حضور داشتند؟
* عرب: همه گروه‌هاي سني در قيام 15 خرداد حضور داشتند و اكثريت آنها جوانان بودند ولي به دليل آنكه قيام مذهبي بود و در راس قيام مرجعيت و روحانيت قرار داشت همه گروه‌ها و اقشار در اين قيام شركت كردند.
ژ
فارس: وظيفه جوانان كنوني با توجه به اينكه هجمه‌هايي از سوي دشمنان در اين دوران وجود دارد؟
*عرب: كسانيكه آن دوران را درك كردند، وظيفه دارند براي نسل جديد و جوان وقايع را مطرح كنند تا آگاه شوند و به دليل آنكه دولت كنوني اسلامي و در راس آن ولي‌فقيه است جوانان بايد به پيگيري اين مسائل بپردازند و از ديگران اين آموزه‌ها را دريافت كنند در مسير و راهي كه امام ترسيم كرده و ولي امر مسلمين ادامه ميدهد، حركت كنند.

فارس: جوانان در آن دوران از چه انگيزه‌اي برخوردار بودند آيا در جوانان كنوني ما نيز اين انگيزه وجود دارد؟
* عرب: وضعيت در آن دوران متفاوت بود و حزب توده و روس در كشور ايران فعاليت داشتند و جوانان درگير توده‌اي‌ها و كمونيست‌ها بودند ولي در دوران كنوني آن مسائل وجود ندارد و جوانان امكان فعاليت داشته و وظيفه سنگيني برعهده جوانان كنوني است و ما دوران درگيري را گذرانديم.
در اين دوره راه روشن است و مقام معظم رهبري به عنوان نائب امام زمان(عج) در راس نظام قرار دارند و مرجعيت نيز در حال فعاليت هستند و پيدا كردن راه ميسر است و اميدواريم جوانان به اين مسائل توجه كنند تا به بيراهه نروند.